Ekspedisi Van Riebeeck (1703 - 1704 - 1709): Daratangna Rombongan ti Lebah Empang Pakuan Perenahna Di Paluhuran
Abraham Van Riebeeck teh putra Joan van Riebeeck nu ngadegkeun Capetown di Aprika Kidul. Aprak-aprakanana di sakuliah wilayah Bogor jeung sabudeureunana dilakukeun `WAKTU Riebeeck jadi patinggi Kumpeni Dua kali basa Roebeeck jadi Inspektur Jendral, sala;I deui waktu Riebeeck geus jadi Gupernur Jendral. Ngadongdon Pakuan taun 1703 dibarengan ku istrina, dibelaan digarotong kana tandu. Eta teh awahing ku kasengsrem jueung katajina bari hormat ka Sang Mahaporabu Pajajaran Sri Baduga Maharaja. Sajarah Pajajaran geus mampuh ngurugkeun hate Gupernur Jendral
***
Riebeeck jeung rombongan ngalakonan lalampahan taun 1703 ti Benteng Cililitan terus muru Tanjung - Saringsing - Pondok Cina - Depok - Pondok Pucung (Citayam ayeuna mah) - Bojong Manggis - deukeut Bojong Gede - terus ka Kedung Halang - tepi weh ka Parung Angsana (Tanah Baru).
Taun 1704 mah ti Benteng terus ka Tanah Abang - Karet Ragunan - Saringsing - Pondok Cina - saterusna mah sarua jeung lalampahan taun 1703. Terus lalampahan taun 1709 ti Benteng ka Tanah Abang - Karet Saringsing - Pondok Pucung - Bojong Manggis - Pager Wesi - Kedung Badak - Panaragan.
Beda jeung Scipio katut Winkler, Abraham van Riebeeck mah datangna teh salawasna ti lebah Empang. Kulantaran kitu apaleun peresis kana kaayaan Pakuan, ceuk Riebeeck mah perenahna Pakuan teh di paluhuran. Jadi ku nu arasupna ti lebah Batutulis, bras ka Tajur mah moal enya kanyahoan. Van Riebeeck dina laporanna salawasna nyebut-nyebut "de toegangg" (jalan asup), atawa " de pogang) (jalan nanjak) ka Pakuan. Pikeun nengetan kamekaran kota Bogor, tina tilu lalamahannana, urang tuturkeun tepi ka jalan asup ka Pakuan.
Tanggal 17 Agustus 1703
Mariangna ti Kampung Baru (Tanah Baru) jam 07.25 ngaliwat ka Parakan Baranangsiang. Heuleut 7 menit geus cunduk di jambatan peupeuntasan Walungan Gede (Ciliwung) . Ti dieu nanjak, terus mudun ngaliwat ka anak walungan Tangerang (Cisadane). 36 menit sabada liwat ka jambatan Cisadane, jog anjog ka ka lebah jalan nanjak ka Pakuan. Nanjakna sapanjang tanggul nu dihapit ku dua solokan anu mangrupa solokan landeuh.
Tanggal 15 Mei 1704
Ngaliwat ka Pondok Jati, Babakan, Pondok Sempur nu dipindahkeun ka tonggoh sabab tempat nu heubeul dikebonan. Kampung Baranangsiang perenahna beulah katuhu rada landeuh. Malah mah landeuheun pisan Parakan Baranangsiang. Ti dieu ngajugjug jambatan meuntasan deui walungan, nyorang patempatan anu tanahna taringgul. Terus meuntasan deui solokan anu caina ngocor halon ngamuara di Cisadane. Ti dieu leumpang deui, ngaliwatan wahangan nu kacida jerona. Satengah jam lalampahan ti dieu (Ciliwaung), kakara tepi ka tanggul atawa jalan heureut jeung nanjak ti padataran Pakuan. Dua sisina dihapit ku dua solokan anu kacida jerona jeung gurawes pisan.
Lalampahan Van Riebeeck taun 1709 saenyana mah ngan sakadar keur mulangkeun panineungan jeung kagandrungna ka Batutulis. Da ari tujuan utamana mah arek inspeksi ka Cibalagung Cianjur, Gunung Guruh, Jogjogan jeung Pondok Kopo Sukabumi Kidul. Di lembur-lembur eta teh keur meujeunhna dihangkeutkeun melak kopi.
Tanggal 11 September 1709
Van Riebeeck jeung rombongan mariangna tumpak kuda ti Bojong Manggis ngaliwat Pager Wesi jeung Kedung Badak.
Dina laporanna Riebeeck nulis;
"Ngaso sakeudeung di sisi walungan Cibuluh nu caina ngocor ka luar ti Pasanggrahan. Saterusna mah lalampahan diteruskeun. Jam 8. 32 ngaliwatan tanggul pamisah bagian luhur Kedung Badak. Jam 8.38 ngaliwatan tanggul jangkung solokan nu jero jeung gurawes. Tah, eta teh awal kota Panaragan.
Teu jauh ti Situ Ciliwung terus mengkol, eta teh teu jauh, di sisi peuntasna ngampar kampung Babakan. Ka pasisiannana aya kampung Bantar Jati. Ti lebah sasak awi mengkol deui, tepi ka sababaraha kali ngaliwat, perenahna sisi walungan, disorang salila 8. 43 menit.
Jam 8.47 tepi ka 8.48 ngaliwatan tanggul sisieun solokan nu jero tur gurawes. Eta ahir lalampahan nyorang kota Panaragan nu ahirna anjog ka sisi alun- alun beulah kaler. Jam 9.07 katingal di hareup, tonggoheun aya tilu tangkal caringin ngarunggunuk, perenahna di jero di antara dua solokan di dayeuh Pakuan nu ngawatesan alun-alun beulah kidul.
Pikeun ngurilingan Kota Pakuan, bada liwat ka tangkal caringin, urang teh kudu muter, ka kulon heula, ti dinya nurugtug mudun, terus nanjak ka kidulkeun sabada mudun ka solokan. Bakal ngaliwatan dua tanggul jangkung dua walungan nu jero tur lungkawing. Sabada tepi ka paluhuran terus ngidul.
Jam 9.10 cunduk di paluhuran, di dieu masih aya huma kabaheulaan.
Jam 9.12 ½ cunduk di leuweung geledegan anu kacida legana, parat tepi ka tempat arca. Tapi ayeuna mah jadi loba huma anyar nu dibuka jeung katingal urut ngadurukan, eta bagian leuweung anu diduruk terus lahanna dipake ngahuma. Kulantaran nu diduruk teh kenca katuhu leuweung, jadi atra pisan plungplong ayeuna mah ka lebah walungan anu disebut Cipakancilan teh. Tetela caina ngocor jauh sapanjang jalan anu geus kaliwatan nu dilakonan bari tumpak kuda ti dayeuh Pakuan.
Lalampahan saterusna, nyorang jalan walungan, solokan jeung susukan laleutik, satengah jam kakara tepi ka tempat arca Puwagalih.
Lalampahan Van Riebeec nu munggaran jeung kadua dilakonan ngaliwatan Ciliwung. Taun 1703 ngaliwat ka Baranangsiang ngajugjug jambatan di pasisianana. Lalampahan taun 1704 mah langsung tepi ka Baranangsiang nu aya di beulah katuhueun jalan anu disorang. Eta kampung perenahna leuwih handap ti Pulo Parakan Baranangsiang. Ngaran anu ditulis sacara puitis historis ieu, ayeuna mah kurang dikenal, sabab geus diganti jadi Pulo Geulis.Ti Sasak Cihaliwung, Van Riebeeck nanjak ka Pasar Bogor ayeuna, terus mudun ngaliwat ka Cipakancilan nu harita, langsung ngamuara di Cisadane, deukeut tungtung Empang Pulo. Sasak nu diliwatan ku Van Riebeeck taun 1709 di tungtung Panaragan samemeh tepi ka sisi kaler alun-alun, eta teh tanggul nu ngaliwatan Cipakancilan. Memeh tepi ka Cisadane, lebah dinya teh aya curug.
Dina dua lalampahanana anu mimiti, Van Riebeeck henteu nyebut-nyebut alun-alun. Kakara sadar kana hal eta waktu datang ti jurusan Panaragan, kakara ingeteun ka alun-alun sabada ningal tangkal caringin tilu. Rapat umum jaman baheula (sarua di Kasultanan Banten oge) sacara tradisi sok digelar handapeun tangkal caringin, maksudna supaya ariuh meureun. Pangagung anu biantara ngadegna peresis handapeun tangkal caringin. Kusabab kitu pisan urang Walanda mah nyaerebutna kana tangkal caringin kurung teh "Tangkal anu nyarita" (bitsarboom).
Lalampahan Van Riebeeck saterusna, sarua jeung tilu ekspedisina nu kaliwat. Mimiti ngaliwatan solokan, ayeuna mah tukangeun toko kitab "Bahana" , terus nanjak ka tanggul , tanjakan Bondongan nu heureut dihapit ku dua solokan nu jero jeung gurawes pisan . Ayeuna mah lebah dinya teh aya pabrik ubin jeung perumahan.
Eta dua solokan atawa susukan teh disebutna "Benedengragt", susukan handap Kusabab aya nu disebut susukan handap, tangtu bae aya susukan luhur, nyaeta anu ayeuna dipake erel kareta api jurusan Sukabumi.
Pangalaman Van Riebeeck
Tina tilu lalampahan Van Riebeeck anu dianggap kacida pentingna turta dicatet jadi pangalaman pangmunelna nyaeta;
- Alun-alun Empang, tetela baheulana jaman Pakuan, mangrupa alun-alun luar, nu dipisahkeun ti benteng Pakuan ku susukan jero. Ayeuna mah susukanna ngocor ti kampung Lolongok tepi ka Cipakancilan.
- Tanjakan Bondongan anu ayeuna, jaman Pakuan mah mangrupa jalan liliwatan ka jero nu heureut jeung nanjak tepi ka ngan bisa diliwatan ku nu tumpak kuda atawa dua jalma anu leumpang.
- Tanah handap di kenca katuhu tanjakan Bondongan, baheulana mah solokan handap anu gurawes jeung dasarna nyambung kana tatapakan benteng Pakuan.
- Jambatan Bondongan nu ayeuna, baheula mah gapura kota Pakuan.
- Tukangeun Benteng Pakuan aya solokan luhur nu meulitan sisi kota Pakuan sisieun Cisadane.
Dina kunjungan taun 1704 Van Riebeeck nyabit-nyabit ayana batu jangkung rata turta ditulisan kalimah "hoge plate steen met characters" jeung tilu arca, Winkler mah nyebutna ngan dua arca. Nu leuwih poenting deui, Van Riebeeck nulis, kuloneun arca aya jalan mudun ka Cisadane. Ieu jalan teh gurawes tur leueur jeung heureut, dua sisina dihapit ku susukan utama anu jero tur gurawes.
Jadi, di pasimpangan jalan Batutulis- Lawang Gintung, baheula mah aya lawang nu jiga tanjakan Bondongan, heureut jeung nanjak. Asup ka dieu, jalan dihapit ku dua susukan utama. Ku kituna, susukan deukeut setatsion kareta api Batutulis nyambung jeung susukan jambatan Bondongan.
Dina laporan taun 1703, Van Riebeeck nyebutkeun, aya arca anu gede tapi euweuh sirahan jeung aya dua deui arca nu leuwih leutik. Cocog jeung kaayaan ayeuna. Lokasi arca disebutkeun aya di sisi luhur padataran Pakuan.
***
(hanca)